Advertisement
Wystawa „Maria Jarema. Pęknięty modernizm” proponuje nowe spojrzenie na twórczość jednej z najbardziej oryginalnych postaci polskiej sztuki nowoczesnej okresu międzywojennego i powojennego. 📆 Wystawa potrwa od 20 marca do 26 czerwca
📍Galeria E na drugim piętrze Muzeum
Maria Jarema ukończyła studia na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w 1935 roku, wcześnie dołączyła do zaangażowanego politycznie środowiska awangardowego, odrzucającego normy akademickie. Była współzałożycielką Grupy Krakowskiej, ugrupowania o istotnym znaczeniu dla rodzącego się pokolenia modernistów. W latach 1934–1939 współpracowała również z prowadzonym przez jej brata Józefa eksperymentalnym teatrem Cricot, w którym zajmowała się scenografią, kostiumami, lalkarstwem i grą sceniczną.
Od początku kariery artystycznej Jarema identyfikowała się z międzynarodowym nurtem modernizmu, przejmując język wspólny dla abstrakcji postkubistycznej i czerpiąc z surrealizmu i ekspresjonizmu. ✊ W okresie powojennym radykalnie domagała się wolności artystycznej. Łącząc charakterystyczną dla surrealizmu koncentrację na cielesności i autoekspresji z dążeniem do formalnej autonomii sztuki abstrakcyjnej, Jarema od 1949 roku rozpoczęła eksperymenty z techniką monotypii. To właśnie ta technika umożliwiała jej artykulację podmiotu jako całości, obejmując także to, co pozornie niemożliwe do pogodzenia – obszary pęknięć i rozdarć, naznaczone zarówno napięciami wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi.
Kuratorzy określają wypracowany przez nią idiom mianem 💔 „pękniętego modernizmu”. Twórczość artystki można czytać jako badanie różnych sytuacji, w jakich znajduje się ciało i podmiot: od doświadczenia jednostki, przez relacje między dwojgiem ludzi, rodzinę, aż po funkcjonowanie w szerszej wspólnocie. Wystawa jest zaaranżowana według tej narastającej skali – jednostka, para, rodzina, wielość, pokazując, jak w obrazach ciała ujawniają się napięcia społeczne oraz procesy rozpadu i pęknięcia podmiotu.
Wystawa umożliwia głębsze zrozumienie indywidualnej praktyki i procesu twórczego Jaremy, prezentując jej twórczość razem z pracami polskich, francuskich i włoskich artystów, których podziwiała i z których dorobkiem się mierzyła. Nie godziła się jednak na rezygnację z własnego głosu. Doskonale rozumiała, że „bez deformacji, transpozycji, metafory, abstrakcji – nie jesteśmy dzisiaj w stanie objąć i wyrazić narastających konfliktów uczuć i spraw”.
🌟 Wystawa prezentuje prace ze wszystkich okresów twórczości Marii Jaremy. Po raz pierwszy w historii wystawiennictwa, „Pęknięty modernizm” obejmuje także niemal cały księgozbiór artystki, na który składają się katalogi wystaw, tomiki poezji, portfolia artystów i czasopisma – materiały zbierane w czasie trzech długich pobytów w Paryżu, wymieniane z przyjaciółmi w Polsce lub podarowane artystce przez brata Józefa. Zbiory te ułatwiają zarysowanie intelektualnej i artystycznej biografii artystki bezkompromisowej, nieustannie głodnej doświadczeń i bodźców intelektualnych, zmarłej przedwcześnie w wieku pięćdziesięciu lat.
💔 Maria Jarema (Jaremianka) urodziła się w 1908 roku w Starym Samborze nad Dniestrem jako córka Józefa Jaremy, adwokata i Marii Stefanii ze Śmigielskich, pianistki, uczennicy Karola Mikulego w Konserwatorium Muzycznym we Lwowie. Ukończyła Gimnazjum Żeńskie im. Marii Konopnickiej w Samborze. W 1929 roku podjęła studia w pracowni rzeźby Xawerego Dunikowskiego w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Z końcem roku akademickiego 1934/1935 uzyskała absolutorium.
👩🎓 Podczas studiów związała się z gronem przyjaciół o lewicowych przekonaniach i zbuntowanych wobec akademickich metod nauczania. Zamieszki na tle narodowościowym i politycznym na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w listopadzie 1931 roku i następnie prowokacja malarza Leopolda Lewickiego podczas wystawy całorocznej w czerwcu 1932 roku doprowadziły do relegowania grupy studentów z uczelni. W atmosferze skandalu trzej uczniowie (Leopold Lewicki, Stanisław Osostowicz i Franciszek Jaźwiecki) uzyskali wsparcie krakowskiego ZZPAP, który udostępnił im jesienią 1932 roku sale wystawowe w krakowskim Domu Plastyków. W konsekwencji tej ekspozycji i dzięki pomocy Leona Chwistka doszło do zawiązania w 1933 roku stowarzyszenia artystycznego Grupa Krakowska, której członkami zostali: Sasza Blonder, Berta Grünberg, Maria Jarema, Adam Franciszek Jaźwiecki, Leopold Lewicki, Adam Marczyński, Stanisław Osostowicz, Bolesław Stawiński, Jonasz Stern, Henryk Wiciński, Aleksander Winnicki, Mojżesz Schwanenfeld.
W październiku 1933 roku Maria Jarema wzięła udział w Wystawie Dzieł Sztuki w siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych we Lwowie, w której dwunastu studentów krakowskiej ASP wystąpiło pod szyldem ugrupowania artystycznego Grupa Krakowska. Protektorat nad ekspozycją objął Leon Chwistek, malarz i profesor matematyki Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Wystawa była pierwszą z trzech wspólnych ekspozycji Grupy Krakowskiej. Kolejne dwie odbyły się w Liceum Krzemienieckim w Krzemieńcu (1934) i w Domu Plastyków w Krakowie (1935).
🚩W 1934 roku z okazji dnia 1 maja została wydana przez Grupę Krakowską z inicjatywy KPP, odezwa Do Artystów (nakładem Marii Jaremy), w której sformułowano postulaty polityczne, ekonomiczne i artystyczne. W listopadzie 1935 r. artystka podpisała wraz z kolegami rezolucję Rozszerzamy front, opublikowaną na łamach czasopisma „Lewar”, w której solidaryzowano się z ideą frontu ludowego. W latach 1935–1938 artystka była zaangażowana w pracę kolportażową w Kole Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR). W 1936 roku na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie wzniesiono według projektu artystki, pomnik poległych podczas strajku w fabryce Semperit robotników.
W latach 1934–1939 współpracowała z jako scenografka, projektantka kostiumów i aktorka z eksperymentalnym Teatrem Artystów Cricot, założonym przez brata artystki Józefa Jaremę.
Miała swój udział m.in. w realizacji przedstawień i szopek politycznych: Reportaż z przedmieścia Ludwika Gołąba (1934), Lajkonik, korporant i Hamlet Józefa Jaremy, Niemy kanarek Georgesa Ribemonta-Dessaignesa oraz Herod i Ariowie Adama Polewki.
W 1937 roku otrzymała stypendium artystyczne ufundowane przez ZPAP w Krakowie na wyjazd do Paryża. Artystka wyjechała jesienią na trzy miesiące wraz z Erną Rosenstein, Saszą Blonderem i Bertą Grunberg.
W okresie okupacji przebywała w domu rodzinnym w Krakowie na Woli Justowskiej. Pracowała jako garderobiana w ☕️ Kawiarni Plastyków przy ZPAP. Po zamknięciu lokalu przez władze niemieckie pracowała zarobkowo w warsztacie lalek artystycznych przy Radzie Głównej Opiekuńczej. W 1943 roku urodziła syna, Aleksandra, ze związku małżeńskiego z pisarzem Kornelem Filipowiczem. W tym czasie wykonywała kameralne prace w technice gwaszu. Po wojnie porzuciła rzeźbę i poświęciła się malarstwu.
W 1945 roku wstąpiła do PPR, a następnie do PZPR.
W maju 1947 roku wyjechała na trzymiesięczne stypendium do 🇫🇷 Paryża ufundowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Pod koniec lipca pojechała do Włoch na zaproszenie brata Józefa, który po wojnie osiadł we Włoszech.
W latach 1945–1948 prezentowała swe prace na wielu wystawach, m.in.: Wystawa malarstwa i rzeźby ZZPAP w Pałacu Sztuki w Krakowie (1945), Salon Wiosenny w Muzeum Narodowym w Warszawie (1946), Wystawa Młodych Plastyków w Pałacu Sztuki w Krakowie (1946), Wystawa Malarstwa Nowoczesnego w Warszawie (1947). W 1948 roku pokazano jej prace na ekspozycji Polish Art Today w The Kościuszko Foundation House w Nowym Jorku. Na przełomie 1948/1949 współorganizowała i uczestniczyła w słynnej I Wystawie Sztuki Nowoczesnej w Pałacu Sztuki w Krakowie, która była ogólnopolskim pokazem sztuki nowoczesnej. Przedwczesne zamknięcie ekspozycji zapowiadało nadejście socrealizmu.
W latach 1949–1954 artystka wycofała się z oficjalnego życia artystycznego. Wybrała emigrację wewnętrzną, kontynuując swą twórczość. W 1949 roku stworzyła pierwsze kompozycje w technice monotypii, które łączyła z temperą lub akwarelą.
W 1956 roku zniszczyła legitymację partyjną i w okresie tzw. odwilży kulturalnej ponownie włączyła się w życie artystyczne. W 1956 roku wraz z Janem Cybisem reprezentowała Polskę na Wystawie Prix Guggenheim w Musee National d’art Moderne w Paryżu. Pod koniec tego roku wystawiała swe prace wraz z Tadeuszem Kantorem w Salonie „Po prostu” w Warszawie. Wraz z Tadeuszem Kantorem i Kazimierzem Mikulskim reprezentowała środowisko krakowskie na Internationale Ausstellung w Monachium.
🎖️ Jesienią 1957 roku wystawiała na II Wystawie Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, gdzie otrzymała wyróżnienie. Została też laureatką nagrody artystycznej miasta Krakowa przyznanej za dokonania twórcze. W tym samym roku wraz z Tadeuszem Kantorem zainicjowała działalność nowej sceny teatralnej Cricot 2 w przedwojennym Domu Plastyków w Krakowie. Wraz z Kantorem i Kazimierzem Mikulskim współpracowała w latach 1956–1957 przy aranżacji spektakli Mątwa S. I. Witkiewicza i Cyrk K. Mikulskiego.
Pod koniec 1957 roku ponownie wyjechała do Paryża na pobyt stypendialny i kuracyjny w związku z diagnozą białaczki.
W lecie 1958 roku reprezentowała Polskę na XXIX Międzynarodowym Biennale Sztuki w Wenecji (obok Artura Nachta-Samborskiego i Wacława Taranczewskiego). Malarka została wtedy wyróżniona nagrodą Towarzystwa Polsko-Włoskiego im. Francesco Nullo.
Maria Jarema zmarła 1 listopada 1958 roku w Krakowie.
(biogram autorstwa Barbary Ilkosz)
🖤 Projekt opieką kuratorską otaczają: Éric de Chassey, Natalia Sielewicz
🖤 Dziękujemy za wsparcie naszym partnerom:
Muzeum jest instytucją prowadzoną przez Miasto Stołeczne Warszawa i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Partner Strategiczny: Audi Polska
Mecenas Muzeum i Kolekcji: EY
Partnerzy Muzeum: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Puro Hotels
Partner Kina: E.ON Polska
Partner Edukacji: Fundacja EFC
Partner Prawny: Kancelaria DZP
Partnerzy medialni: Polskie Radio, PAP, Zwierciadło, Vogue, Onet, Wyborcza.pl, Wysokie Obcasy, Pismo
Kuratorzy pragną wyrazić ogromną wdzięczność rodzinie artystki za zaangażowanie i pomoc w przygotowaniu wystawy.
Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie pragnie podziękować Fondation Gandur our l'Art.
W projekcie grafiki wykorzystano pracę:
WYRAZY 8
tempera, monotypia na papierze przyklejonym na płótnie, Muzeum Narodowe w Poznaniu
Advertisement
Event Venue
ul. Marszałkowska 103 , 00-110 Warsaw, Poland, ulica Marszałkowska 107, 00-110 Śródmieście, Polska, Warsaw, Poland
Tickets
Concerts, fests, parties, meetups - all the happenings, one place.
